EUDR Và Ngành Gỗ: Những Thay Đổi Trong Yêu Cầu Chuỗi Cung Ứng

Trong bối cảnh thị trường quốc tế ngày càng siết chặt các tiêu chuẩn về môi trường và nguồn gốc nguyên liệu, EUDR và ngành gỗ đang trở thành chủ đề được nhiều doanh nghiệp sản xuất, chế biến và xuất khẩu quan tâm. Quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu (EUDR) không chỉ đặt ra những yêu cầu mới về tính hợp pháp và truy xuất nguồn gốc gỗ mà còn thúc đẩy sự thay đổi trong cách quản lý chuỗi cung ứng.

1. EUDR Là Gì? Vì Sao Ngành Gỗ Cần Quan Tâm?

Trong bối cảnh thương mại quốc tế ngày càng chú trọng đến phát triển bền vững và trách nhiệm môi trường, nguồn gốc nguyên liệu đang trở thành một trong những yếu tố quan trọng quyết định khả năng tiếp cận thị trường của doanh nghiệp ngành gỗ.

Một trong những quy định đáng chú ý hiện nay là EUDR (EU Deforestation Regulation) – Quy định của Liên minh châu Âu về các sản phẩm không gây mất rừng và suy thoái rừng.

Được ban hành theo Quy định (EU) 2023/1115, EUDR hướng đến mục tiêu hạn chế tình trạng phá rừng và suy thoái rừng có liên quan đến hoạt động sản xuất, tiêu thụ và thương mại hàng hóa. Quy định áp dụng đối với bảy nhóm hàng hóa chính, trong đó có gỗ và một số sản phẩm được sản xuất từ gỗ.

Đối với ngành chế biến và xuất khẩu gỗ, EUDR không đơn thuần là một yêu cầu về hồ sơ pháp lý. Quy định này đặt ra những thay đổi đáng kể trong cách doanh nghiệp quản lý nguyên liệu, kiểm soát nhà cung cấp và tổ chức chuỗi cung ứng.

Thay vì chỉ chứng minh sản phẩm được sản xuất từ nguồn gỗ hợp pháp, doanh nghiệp cần có khả năng cung cấp thông tin để chứng minh nguyên liệu đáp ứng các tiêu chí không gây mất rừng và không gây suy thoái rừng theo quy định.

Đây cũng là lý do truy xuất nguồn gốc đang trở thành một tiêu chí quan trọng trong hoạt động cung ứng gỗ quốc tế.

2. Những Yêu Cầu Quan Trọng Của EUDR Đối Với Ngành Gỗ

Theo EUDR, các sản phẩm thuộc phạm vi điều chỉnh phải đáp ứng ba yêu cầu cốt lõi: không gây mất rừng, được sản xuất hợp pháp và có đầy đủ thông tin phục vụ quá trình thẩm định trách nhiệm giải trình (Due Diligence).

2.1. Gỗ phải đáp ứng tiêu chí không gây mất rừng

Một trong những yêu cầu quan trọng nhất của EUDR là nguyên liệu gỗ không được khai thác từ những khu vực đã bị chuyển đổi từ đất rừng thành đất sử dụng cho mục đích nông nghiệp sau ngày 31/12/2020.

Đối với sản phẩm gỗ, quy định còn đề cập đến vấn đề suy thoái rừng liên quan đến hoạt động khai thác gỗ.

Điều này có nghĩa doanh nghiệp không chỉ cần quan tâm đến chất lượng và chủng loại nguyên liệu mà còn phải xác định rõ nguồn gốc khu vực khai thác.

Thông tin về vùng rừng, thời điểm khai thác và hồ sơ liên quan cần được quản lý một cách có hệ thống để phục vụ việc đánh giá tính phù hợp của sản phẩm.

2.2. Chứng minh tính hợp pháp của nguồn nguyên liệu

Bên cạnh tiêu chí không gây mất rừng, EUDR yêu cầu sản phẩm phải được sản xuất phù hợp với các quy định pháp luật có liên quan tại quốc gia sản xuất.

Đối với ngành gỗ, những thông tin và tài liệu có thể cần được thu thập bao gồm:

• Hồ sơ chứng minh quyền sử dụng đất hoặc quyền khai thác hợp pháp.
• Giấy phép khai thác và các giấy tờ liên quan theo quy định.
• Chứng từ mua bán, vận chuyển và tiếp nhận nguyên liệu.
• Hồ sơ xác định nguồn gốc lô gỗ.
• Các tài liệu chứng minh việc tuân thủ quy định pháp luật tại quốc gia sản xuất.

Việc chuẩn hóa hồ sơ không chỉ giúp doanh nghiệp đáp ứng yêu cầu của đối tác quốc tế mà còn góp phần nâng cao khả năng kiểm soát nội bộ trong toàn bộ quá trình sản xuất.

2.3. Truy xuất nguồn gốc đến khu vực khai thác

Đây là một trong những điểm tạo ra thay đổi lớn đối với chuỗi cung ứng gỗ.

Theo EUDR, doanh nghiệp chịu trách nhiệm thẩm định phải thu thập thông tin địa lý (geolocation) của khu vực sản xuất hoặc khai thác hàng hóa liên quan.

Đối với nguyên liệu gỗ, thông tin này cần xác định được vị trí khu đất có hoạt động khai thác.

Tùy theo quy mô và đặc điểm khu đất, dữ liệu có thể được thể hiện bằng tọa độ địa lý hoặc dữ liệu đa giác (polygon) mô tả ranh giới khu vực.

Thông tin truy xuất cần được liên kết với sản phẩm và lô hàng tương ứng. Điều này giúp các bên trong chuỗi cung ứng có cơ sở đối chiếu nguồn gốc nguyên liệu thay vì chỉ dựa vào thông tin khai báo chung từ nhà cung cấp.

3. EUDR Làm Thay Đổi Chuỗi Cung Ứng Ngành Gỗ Như Thế Nào?

Trước đây, nhiều doanh nghiệp ngành gỗ tập trung chủ yếu vào các yếu tố như giá nguyên liệu, chất lượng sản phẩm, tiến độ giao hàng và năng lực sản xuất.

Tuy nhiên, khi EUDR được triển khai, cách thức quản lý chuỗi cung ứng cần được mở rộng theo hướng minh bạch và có khả năng truy xuất sâu hơn.

3.1. Kiểm soát nguồn nguyên liệu ngay từ đầu vào

Doanh nghiệp không thể chỉ kiểm tra nguyên liệu khi hàng đã nhập kho hoặc hoàn thiện thành phẩm.

Việc đánh giá nguồn gốc cần được thực hiện ngay từ khâu lựa chọn nhà cung cấp và tiếp nhận nguyên liệu.

Các đơn vị cung ứng cần có khả năng cung cấp thông tin về chủng loại gỗ, khu vực khai thác, hồ sơ pháp lý và các tài liệu liên quan đến nguồn gốc.

Điều này đòi hỏi doanh nghiệp xây dựng quy trình đánh giá nhà cung cấp rõ ràng, đồng thời duy trì việc cập nhật thông tin trong suốt quá trình hợp tác.

3.2. Tăng cường khả năng truy xuất trong từng công đoạn sản xuất

Đối với doanh nghiệp chế biến gỗ, nguyên liệu thường trải qua nhiều công đoạn như tiếp nhận, phân loại, sấy, cắt, ghép, gia công và hoàn thiện.

Nếu không có phương pháp quản lý phù hợp, thông tin nguồn gốc ban đầu có thể bị gián đoạn khi nguyên liệu được chuyển đổi thành các sản phẩm khác nhau.

Do đó, doanh nghiệp cần xây dựng hệ thống quản lý lô hàng, mã nguyên liệu và hồ sơ sản xuất để duy trì khả năng liên kết giữa nguyên liệu đầu vào và sản phẩm đầu ra.

Ví dụ, với một lô ván gỗ Tràm ghép thanh, doanh nghiệp cần có khả năng quản lý thông tin nguyên liệu đầu vào, nhà cung cấp, lô sản xuất và hồ sơ liên quan đến thành phẩm.

Đây là cơ sở quan trọng để hỗ trợ quá trình kiểm tra và đối chiếu thông tin khi khách hàng yêu cầu.

3.3. Minh bạch thông tin giữa các bên trong chuỗi cung ứng

EUDR khiến việc chia sẻ dữ liệu giữa nhà cung cấp nguyên liệu, đơn vị chế biến, doanh nghiệp thương mại và nhà nhập khẩu trở nên quan trọng hơn.

Thông tin cần được cung cấp chính xác, nhất quán và có khả năng kiểm chứng.

Nhà cung cấp không chỉ cần đảm bảo giao hàng đúng quy cách mà còn cần phối hợp cung cấp hồ sơ liên quan đến nguồn gốc nguyên liệu khi đối tác yêu cầu.

Sự phối hợp này giúp hạn chế tình trạng thiếu dữ liệu, sai lệch thông tin hoặc khó xác định nguồn gốc của từng lô hàng.

3.4. Thay đổi tiêu chí lựa chọn nhà cung cấp

Trong môi trường thương mại mới, năng lực cung ứng không còn được đánh giá đơn thuần qua sản lượng, giá thành và thời gian giao hàng.

Khả năng quản lý nguồn nguyên liệu, tính minh bạch của hồ sơ và mức độ hợp tác trong truy xuất nguồn gốc cũng trở thành những tiêu chí quan trọng.

Những nhà cung cấp có quy trình kiểm soát nguyên liệu rõ ràng và hệ thống lưu trữ thông tin tốt sẽ có lợi thế hơn khi làm việc với các đối tác yêu cầu tiêu chuẩn cao.

4. Doanh Nghiệp Ngành Gỗ Cần Chuẩn Bị Gì Để Thích Ứng Với EUDR?

Để chủ động trước những thay đổi trong yêu cầu thương mại quốc tế, doanh nghiệp ngành gỗ nên từng bước rà soát và hoàn thiện hệ thống quản lý chuỗi cung ứng.

4.1. Rà soát danh mục sản phẩm thuộc phạm vi EUDR

Không phải tất cả sản phẩm liên quan đến gỗ đều mặc nhiên thuộc phạm vi điều chỉnh.

Doanh nghiệp cần đối chiếu mã hàng hóa và mô tả sản phẩm với Phụ lục I của EUDR để xác định chính xác sản phẩm nào thuộc diện áp dụng.

Đây là bước đầu tiên giúp doanh nghiệp xác định trách nhiệm và xây dựng kế hoạch chuẩn bị phù hợp.

4.2. Chuẩn hóa hồ sơ nhà cung cấp và nguồn nguyên liệu

Doanh nghiệp nên thiết lập bộ hồ sơ quản lý nhà cung cấp, trong đó lưu trữ các thông tin cơ bản như:

• Tên và thông tin đơn vị cung cấp.
• Chủng loại và số lượng nguyên liệu.
• Quốc gia và khu vực khai thác.
• Thông tin địa lý của khu vực khai thác.
• Hồ sơ chứng minh tính hợp pháp.
• Mã lô nguyên liệu và chứng từ liên quan.

Việc lưu trữ cần được thực hiện thống nhất để thuận tiện cho quá trình tra cứu và đối chiếu.

4.3. Xây dựng hệ thống quản lý và truy xuất lô hàng

Doanh nghiệp nên áp dụng mã định danh cho từng lô nguyên liệu và sản phẩm.

Mỗi mã lô cần được liên kết với các thông tin về nhà cung cấp, ngày tiếp nhận, số lượng, công đoạn sản xuất và thành phẩm.

Đối với các nhà máy có nhiều nguồn nguyên liệu, việc phân tách và kiểm soát dữ liệu theo từng lô sẽ giúp hạn chế nhầm lẫn và duy trì tính nhất quán của hồ sơ.

4.4. Đánh giá rủi ro và thiết lập quy trình thẩm định

Theo EUDR, trách nhiệm giải trình (Due Diligence) bao gồm ba bước chính:

Bước 1 – Thu thập thông tin: Thu thập dữ liệu về sản phẩm, nhà cung cấp, quốc gia sản xuất, khu vực khai thác, tọa độ địa lý và hồ sơ pháp lý liên quan.

Bước 2 – Đánh giá rủi ro: Xác định nguy cơ sản phẩm có liên quan đến phá rừng, suy thoái rừng hoặc vi phạm pháp luật tại quốc gia sản xuất.

Bước 3 – Giảm thiểu rủi ro: Khi phát hiện rủi ro, doanh nghiệp cần bổ sung thông tin, thực hiện các biện pháp xác minh hoặc thay đổi nguồn cung để đưa rủi ro về mức không có hoặc không đáng kể.

Nếu không thể chứng minh sản phẩm đáp ứng các yêu cầu cần thiết, sản phẩm không được đưa vào thị trường EU theo quy định.

4.5. Tăng cường phối hợp với đối tác quốc tế

Doanh nghiệp nên chủ động trao đổi với khách hàng và nhà nhập khẩu EU về yêu cầu hồ sơ, định dạng dữ liệu và quy trình cung cấp thông tin.

Việc thống nhất các yêu cầu ngay từ đầu giúp hạn chế tình trạng thiếu chứng từ hoặc phải bổ sung dữ liệu khi đơn hàng đã hoàn thành.

Đây cũng là cách xây dựng mối quan hệ hợp tác lâu dài dựa trên sự minh bạch và trách nhiệm trong chuỗi cung ứng.

5. EUDR Có Thay Thế Chứng Nhận FSC Không?

FSC (Forest Stewardship Council) và EUDR đều hướng đến mục tiêu thúc đẩy hoạt động quản lý và sử dụng tài nguyên rừng có trách nhiệm. Tuy nhiên, hai hệ thống này có bản chất và phạm vi khác nhau.

FSC là hệ thống chứng nhận tự nguyện liên quan đến quản lý rừng và chuỗi hành trình sản phẩm gỗ. Trong khi đó, EUDR là quy định pháp lý bắt buộc đối với các sản phẩm thuộc phạm vi điều chỉnh khi được đưa vào hoặc xuất khẩu khỏi thị trường EU.

Do đó, chứng nhận FSC không tự động thay thế các nghĩa vụ thẩm định theo EUDR.

Tuy nhiên, các tài liệu từ hệ thống chứng nhận bên thứ ba có thể cung cấp thông tin hỗ trợ doanh nghiệp trong quá trình đánh giá nguồn gốc, tính hợp pháp và rủi ro của nguyên liệu.

Doanh nghiệp cần xem xét từng bộ hồ sơ và mức độ đáp ứng thực tế thay vì mặc định rằng có chứng nhận FSC đồng nghĩa với việc đã tuân thủ đầy đủ EUDR.

6. Thời Điểm Áp Dụng EUDR Và Những Mốc Doanh Nghiệp Cần Lưu Ý

Theo lịch triển khai được Ủy ban châu Âu cập nhật trong năm 2026, các mốc áp dụng chính gồm:

• 30/12/2026: Áp dụng đối với doanh nghiệp quy mô vừa và lớn; đồng thời áp dụng với doanh nghiệp siêu nhỏ và nhỏ đã thuộc phạm vi điều chỉnh của EU Timber Regulation (EUTR).
• 30/06/2027: Áp dụng đối với các doanh nghiệp siêu nhỏ và nhỏ còn lại thuộc phạm vi quy định.
• 30/12/2027: Áp dụng đối với một số sản phẩm mới được bổ sung vào Phụ lục I theo văn bản sửa đổi liên quan.

Doanh nghiệp cần lưu ý rằng thời điểm áp dụng phụ thuộc vào quy mô, vai trò của đơn vị trong chuỗi cung ứng và phạm vi sản phẩm.

Vì vậy, việc xác định đúng đối tượng chịu trách nhiệm và sản phẩm thuộc diện điều chỉnh là rất quan trọng.

Đối với các doanh nghiệp Việt Nam cung cấp nguyên liệu hoặc sản phẩm gỗ cho đối tác EU, việc chuẩn bị dữ liệu từ sớm sẽ giúp quá trình hợp tác và cung ứng diễn ra thuận lợi hơn.

7. Cơ Hội Cho Doanh Nghiệp Gỗ Trong Chuỗi Cung Ứng Bền Vững

Mặc dù EUDR đặt ra thêm yêu cầu về quản lý và truy xuất nguồn gốc, quy định này cũng thúc đẩy ngành gỗ chuyển dịch theo hướng chuyên nghiệp và minh bạch hơn.

Các doanh nghiệp chủ động kiểm soát nguyên liệu, chuẩn hóa hồ sơ và đầu tư vào hệ thống quản lý có thể nâng cao năng lực cạnh tranh trong thương mại quốc tế.

Đặc biệt, đối với các nhà cung cấp gỗ nguyên liệu và đơn vị chế biến, việc xây dựng chuỗi cung ứng có khả năng truy xuất rõ ràng sẽ góp phần củng cố niềm tin với khách hàng, giảm thiểu rủi ro trong giao dịch và mở rộng cơ hội hợp tác với các thị trường có yêu cầu cao.

Trong dài hạn, năng lực cung ứng không chỉ được thể hiện qua quy mô nhà máy hay sản lượng sản xuất mà còn nằm ở khả năng kiểm soát chất lượng, quản lý thông tin và đáp ứng các tiêu chuẩn của thị trường quốc tế.

Kết luận

EUDR đang thúc đẩy những thay đổi quan trọng trong cách ngành gỗ quản lý nguyên liệu, kiểm soát nhà cung cấp và tổ chức chuỗi cung ứng. Trong bối cảnh đó, truy xuất nguồn gốc, tính hợp pháp và khả năng minh bạch dữ liệu sẽ ngày càng trở thành những yếu tố quan trọng đối với doanh nghiệp tham gia thương mại gỗ quốc tế.

Chủ động chuẩn hóa quy trình ngay từ hôm nay chính là nền tảng để doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững trong thị trường toàn cầu.